نویسنده:پگاه دوستی(دوره ی دکتری تخصصی روانشناسی)
برگرفته از:تحقیقات دکتر راشل دانیفون
یکی از نگرانیهای رایج والدین، بهویژه در خانوادههایی که پدربزرگ و مادربزرگ نقش پررنگی در مراقبت از کودک دارند، این است که آیا وابستگی زیاد کودک به آنها میتواند در آینده بر رابطه عاطفی او با پدر و مادر تأثیر منفی بگذارد؟
این نگرانی معمولاً زمانی بیشتر میشود که کودک بیشتر وقت خود را با پدربزرگ و مادربزرگ میگذراند، هنگام ناراحتی فقط آنها را صدا میزند یا در زمان جدایی از آنها بیقراری میکند. اما آیا این رفتارها نشانه یک مشکل است؟
دلبستگی به چند نفر؛ یک اتفاق طبیعی
یکی از مهمترین یافتههای روانشناسی رشد این است که کودک میتواند به بیش از یک نفر دلبستگی ایمن داشته باشد. بر اساس نظریه دلبستگی «جان بالبی»، کودک برای رشد سالم به وجود چند رابطه امن و حمایتگر نیاز دارد. بنابراین دوست داشتن پدربزرگ و مادربزرگ یا احساس امنیت در کنار آنها، نه تنها طبیعی است، بلکه میتواند به رشد هیجانی و اجتماعی کودک کمک کند.
تحقیقات «راشل دانیفون» (Rachel Dunifon)، استاد دانشگاه کرنل، نیز نشان میدهد کودکانی که رابطه گرم و حمایتگر با پدربزرگ و مادربزرگ دارند، معمولاً از حمایت عاطفی بیشتری برخوردارند، در مدیریت استرس عملکرد بهتری دارند و احساس تعلق بیشتری را تجربه میکنند. به بیان دیگر، حضور پدربزرگ و مادربزرگ میتواند یک عامل محافظتکننده برای سلامت روان کودک باشد.
چه زمانی وابستگی نگرانکننده میشود؟
آنچه اهمیت دارد، شدت محبت نیست؛ بلکه جایگاه افراد در زندگی کودک است.
وابستگی زمانی میتواند مشکلساز شود که پدربزرگ و مادربزرگ بهتدریج جای والدین را در نقش اصلی عاطفی و تربیتی بگیرند. برای مثال:
- کودک فقط با حضور مادربزرگ آرام میشود و هیچیک از والدین قادر به آرام کردن او نیستند.
- برای هر تصمیم یا نیاز عاطفی، ابتدا به پدربزرگ یا مادربزرگ مراجعه میکند.
- قوانین والدین را نمیپذیرد، اما خواستههای پدربزرگ و مادربزرگ را بدون مقاومت قبول میکند.
- هنگام دوری از آنها اضطراب شدیدی نشان میدهد، اما نسبت به جدایی از والدین واکنش کمتری دارد.
در چنین شرایطی، موضوع فقط علاقه زیاد نیست؛ بلکه ممکن است نقش والدین بهتدریج کمرنگ شده باشد.
آیا این موضوع به معنای ضعف والدین است؟
خیر.
گاهی شرایط زندگی باعث میشود کودک ساعتهای زیادی را با پدربزرگ و مادربزرگ بگذراند؛ مثلاً زمانی که والدین شاغل هستند یا کودک در سالهای اولیه زندگی بیشتر تحت مراقبت آنها بوده است. این موضوع بهتنهایی به معنای آسیب یا ضعف در رابطه والد و فرزند نیست.
تحقیقات نشان میدهد آنچه کیفیت رابطه والد و کودک را تعیین میکند، بیشتر از تعداد ساعتهای کنار هم بودن، کیفیت تعامل است. حتی اگر والدین زمان محدودی داشته باشند، گفتوگوی صمیمانه، بازی مشترک، گوش دادن فعال و پاسخ دادن به نیازهای هیجانی کودک، نقش مهمی در حفظ دلبستگی ایمن دارد.
نقش پدربزرگ و مادربزرگ؛ مکمل یا جایگزین؟
یکی از موضوعاتی که بارها بر آن تأکید شده، این است که بهترین نقش پدربزرگ و مادربزرگ، حمایت از والدین است، نه رقابت با آنها.
محبت، بازی، انتقال تجربه، قصه گفتن، آموزش ارزشهای خانوادگی و ایجاد خاطرات خوش، از ارزشمندترین نقشهایی است که آنها میتوانند ایفا کنند. اما تصمیمهای اصلی درباره خواب، تغذیه، آموزش، استفاده از تلفن همراه یا شیوه تربیت، بهتر است توسط والدین گرفته شود.
وقتی کودک ببیند همه بزرگترها در مسائل مهم با یکدیگر هماهنگ هستند، احساس امنیت بیشتری خواهد داشت.
اشتباهات رایج والدین
گاهی نگرانی از وابستگی کودک باعث میشود والدین رفتارهایی انجام دهند که نتیجه معکوس دارد، مانند:
- محدود کردن رابطه کودک با پدربزرگ و مادربزرگ.
- سرزنش کردن کودک به خاطر علاقه به آنها.
- رقابت برای جلب محبت کودک.
- صحبت کردن با لحن منفی درباره پدربزرگ و مادربزرگ در حضور کودک.
این رفتارها معمولاً باعث افزایش اضطراب کودک و ایجاد تعارض خانوادگی میشود.
اشتباهات رایج پدربزرگ و مادربزرگ
از سوی دیگر، برخی رفتارها نیز ممکن است ناخواسته جایگاه والدین را تضعیف کند، مانند:
- نادیده گرفتن قوانین والدین.
- بیاعتبار کردن تصمیمهای آنها در حضور کودک.
- بخشیدن امتیازهای بیش از حد برای جلب محبت نوه.
- دخالت مداوم در تصمیمهای تربیتی.
تحقیقات نشان میدهد کودک زمانی احساس امنیت بیشتری دارد که پیامهای مشابهی از بزرگسالان مهم زندگی خود دریافت کند.
چگونه تعادل را حفظ کنیم؟
برای حفظ یک رابطه سالم، چند اصل ساده اما مهم وجود دارد:
- والدین همچنان مرجع اصلی تصمیمهای تربیتی باشند.
- پدربزرگ و مادربزرگ در نقش حامی و مکمل والدین حضور داشته باشند.
- اختلافنظرها هرگز در حضور کودک مطرح نشود.
- درباره قوانین مهم خانواده، پیش از بروز اختلاف، گفتوگو و توافق انجام شود.
- والدین هر روز زمانی را به ارتباط باکیفیت با کودک اختصاص دهند؛ حتی اگر این زمان کوتاه باشد.
در نهایت
محبت پدربزرگ و مادربزرگ یک تهدید برای رابطه والد و فرزند نیست؛ بلکه میتواند یکی از ارزشمندترین منابع حمایت عاطفی کودک باشد. آنچه اهمیت دارد، حفظ مرزهای سالم و نقشهای روشن در خانواده است.
کودکی که در کنار محبت پدربزرگ و مادربزرگ، از حضور گرم، پاسخگو و باثبات والدین نیز برخوردار باشد، معمولاً احساس امنیت بیشتری دارد، روابط عاطفی سالمتری شکل میدهد و در آینده نیز توانایی بیشتری برای برقراری روابط پایدار خواهد داشت