مهم‌ترین ویژگی یک شغل بی‌معنا

بسیاری از افراد ممکن است ساعت‌های زیادی را صرف انجام وظایف شغلی خود کنند، اما در پایان روز احساس کنند کاری که انجام داده‌اند تأثیر یا اهمیت چندانی نداشته است. در چنین شرایطی، مسئله احتمالا مواردی نظیر دشواری کار و میزان درآمد نباشد؛ بلکه ارتباطی باشد که فرد میان فعالیت‌های روزمره خود و نتیجه یا هدفی بزرگ‌تر می‌بیند.

بررسی موضوعاتی از این قبیل، از موضوعات مورد علاقه روان‌شناسان، خصوصا روان‌شناسان صنعتی و سازمانی می‌باشد.

نشان دادن فردی که دچار بی معنایی در شغل شده

وقتی از افراد می‌پرسیم در یک شغل به دنبال چه چیزی هستند، معنادار بودن کار جایگاه برجسته‌ای پیدا می‌کند. آمریکایی‌ها طی چندین دهه، هدفمندی را مهم‌ترین اولویت خود در انتخاب شغل دانسته‌اند؛ حتی بالاتر از ارتقای شغلی، درآمد، امنیت شغلی و ساعات کاری.

استادز ترکل، پس از مصاحبه با صدها نفر که در طیف گسترده‌ای از مشاغل فعالیت می‌کردند، نوشت: «کار، جست‌وجویی است برای یافتن معنایی در زندگی روزمره، در کنار تأمین نان روزانه.»

بااین‌حال، اغلب پیش می‌آید که احساس می‌کنیم کارمان اهمیت چندانی ندارد. به تعبیر ترکل:

«بیشتر ما مشاغلی داریم که برای روحمان بیش از حد کوچک‌اند. مشاغل به‌اندازه‌ای بزرگ نیستند که گنجایش انسان‌ها را داشته باشند.»

چه چیزی باعث می‌شود یک شغل بی‌معنا به نظر برسد؟

پس از بیش از ۴۰ سال پژوهش، می‌دانیم وقتی افراد از برخی ویژگی‌های مهم در شغل خود محروم باشند، برای یافتن معنا در کار با دشواری مواجه می‌شوند. این ویژگی‌ها عبارت‌اند از: استقلال عمل، تنوع وظایف، چالش‌برانگیز بودن کار، دریافت بازخورد درباره عملکرد و فرصت تولید یک محصول یا ارائه خدمت کامل از ابتدا تا انتها.

با وجود اهمیت همه این عوامل، عامل دیگری نیز وجود دارد که اهمیت آن از سایر موارد بیشتر است.

به مشاغل زیر توجه کنید. همه این مشاغل دست‌کم برخی از ویژگی‌هایی را که پیش‌تر به آن‌ها اشاره کردیم، دارند؛ بااین‌حال، حدود ۹۰ درصد افرادی که در این مشاغل فعالیت می‌کنند، آن‌ها را از نظر معناداری در سطح بالایی ارزیابی نمی‌کنند.

  • طراح مد و لباس
  • کارگردان بخش خبر تلویزیون
  • تحلیلگر درآمد
  • هماهنگ‌کننده عملیات وب
  • کارشناس رزرو بلیت هواپیما
  • پویانما (طراح انیمیشن گرافیکی)

چرا این مشاغل فاقد احساس معناداری هستند؟

زیرا این مشاغل به‌ندرت تأثیری عمیق و ماندگار بر زندگی دیگران می‌گذارند. اگر چنین مشاغلی وجود نداشتند، وضعیت زندگی مردم تفاوت چندانی نمی‌کرد.

در مقابل، مشاغل زیر را در نظر بگیرید؛ حرفه‌هایی که تقریباً همه افرادی که به آن‌ها اشتغال دارند، کار خود را بسیار معنادار می‌دانند:

  • آموزگار سوادآموزی بزرگسالان
  • رئیس سازمان آتش‌نشانی
  • ماما
  • مشاور ترک اعتیاد
  • متخصص حمایت و مراقبت روانی از کودکان در مراکز درمانی
  • جراح مغز و اعصاب

همه این مشاغل تفاوتی مهم در زندگی دیگران ایجاد می‌کنند. هنوز قانع نشده‌اید؟ بیایید نگاهی به بخشی از شواهد پژوهشی درباره ارتباط میان کمک به دیگران و معنادار بودن کار بیندازیم:

– تحلیل جامع داده‌های بیش از ۱۱ هزار کارمند از صنایع مختلف: این تحلیل نشان داد که قوی‌ترین عامل پیش‌بینی‌کننده معنادار بودن کار، باور فرد به این بود که شغلش تأثیری مثبت بر زندگی دیگران دارد.

– مصاحبه با نمونه‌ای معرف از جمعیت آمریکا: بیش از نیمی از شرکت‌کنندگان گزارش کردند که هدف اصلی شغلشان، کمک به دیگران و سود رساندن به آن‌هاست.

– نظرسنجی از مردم در سراسر جهان: در پاسخ به این پرسش که چه زمانی یک فعالیت را می‌توان کار محسوب کرد، رایج‌ترین پاسخ در آمریکا ــ و همچنین چین و اروپای شرقی ــ این بود: «وقتی آن فعالیت به جامعه کمک می‌کند.» در کشورهای مختلف و در چند قاره، مردم کار را بیش از آنکه با دریافت دستمزد در ازای انجام یک وظیفه، فعالیتی دشوار و طاقت‌فرسا یا دستور گرفتن از دیگران تعریف کنند، با مشارکت در بهبود جامعه مرتبط می‌دانستند.

– پژوهش درباره افرادی که کار خود را رسالت می‌دانند، نه صرفاً یک شغل یا مسیر شغلی: ایمی ورژسنفسکی، استاد دانشگاه ییل و از برجسته‌ترین پژوهشگران جهان در زمینه معنای کار، نشان می‌دهد که یکی از مؤلفه‌های اساسی نگرش به کار به‌عنوان یک رسالت، این باور است که فعالیت شغلی فرد به بهتر شدن دنیا کمک می‌کند.

جراح مغز و اعصاب شدن برای همه مناسب نیست. خبر خوب این است که برای معنادارتر کردن مشاغل، هم برای خودمان و هم برای دیگران، می‌توانیم اقداماتی انجام دهیم.

در بسیاری از موارد، کار ما واقعاً بر زندگی دیگران تأثیر می‌گذارد؛ اما فاصله‌مان با استفاده‌کنندگان نهایی از محصولات و خدماتمان آن‌قدر زیاد است که این تأثیر را به‌درستی درک نمی‌کنیم. برای مثال، مهندسان ایمنی خودرو را در نظر بگیرید که هرگز با رانندگان خودروهایی که در طراحی ایمنی آن‌ها نقش داشته‌اند ملاقات نمی‌کنند؛ یا دانشمندان علوم پزشکی که هیچ‌گاه بیماران را از نزدیک نمی‌بینند.

با برقراری ارتباط مستقیم با این استفاده‌کنندگان نهایی، می‌توانیم تأثیری را که تاکنون بر زندگی آن‌ها گذاشته‌ایم، یا تأثیری را که در آینده می‌توانیم بگذاریم، بهتر ببینیم.

برای نمونه، هنگامی که مسئولان جذب کمک‌های مالی در دانشگاه با دانشجویی ملاقات کردند که بورسیه تحصیلی‌اش از محل کمک‌هایی تأمین شده بود که آن‌ها برای جمع‌آوری‌شان تلاش کرده بودند، میزان مکالمات تلفنی هفتگی آن‌ها ۱۴۲ درصد و درآمد هفتگی حاصل از فعالیتشان بیش از ۴۰۰ درصد افزایش یافت.

در نمونه‌ای دیگر، هنگامی که رادیولوژیست‌ها تصویر بیمار را در پرونده رادیوگرافی مشاهده کردند، گزارش‌هایشان ۲۹ درصد طولانی‌تر شد و تشخیص‌هایشان ۴۶ درصد دقیق‌تر بود.

به همین دلیل است که مدیران شرکت John Deere از کارکنانی که تراکتورها را می‌سازند دعوت می‌کنند تا با کشاورزانی دیدار کنند که خریدار این تراکتورها هستند؛ مدیران Facebook از توسعه‌دهندگان نرم‌افزار دعوت می‌کنند تا به روایت کاربرانی گوش دهند که به لطف این شبکه اجتماعی توانسته‌اند دوستان و اعضای خانواده خود را که سال‌ها از آن‌ها بی‌خبر بوده‌اند، دوباره پیدا کنند؛ و مدیران Wells Fargo ویدئوهایی از مشتریان تهیه می‌کنند که در آن توضیح می‌دهند چگونه وام‌های کم‌بهره آن‌ها را از بدهی نجات داده است.

وقتی پیامدهای مستقیم کارمان را برای دیگران می‌بینیم، احساس معناداری بیشتری در کار خود پیدا می‌کنیم.

سوزان دومینوس نیز در توضیح این موضوع می‌نویسد:

«بزرگ‌ترین منبع بالقوه و استفاده‌نشده برای ایجاد انگیزه، احساس خدمت به دیگران است.»

البته برخی مشاغل اساساً به‌گونه‌ای طراحی نشده‌اند که تأثیر چشمگیری بر زندگی دیگران داشته باشند. در چنین موقعیت‌هایی، افراد اغلب مرتکب این اشتباه می‌شوند که شرح وظایف شغلی خود را امری ثابت و تغییرناپذیر در نظر می‌گیرند و از این نکته غافل می‌مانند که می‌توانند با ابتکار عمل، نقش شغلی خود را تغییر دهند.

ورژسنفسکی، جین داتون و جاستین برگ این فرایند را «شکل‌دهی شغل» (Job Crafting) می‌نامند؛ یعنی افزودن، برجسته‌تر کردن، بازنگری، واگذاری یا به حداقل رساندن وظایف و تعاملات شغلی، با هدف یافتن معنای بیشتر در کار.

برای مثال، کارکنان خدمات نظافت بیمارستان که ارتباط مستقیمی با بیماران نداشتند، داوطلبانه نقش فعال‌تری در حمایت عاطفی از بیماران و خانواده‌هایشان بر عهده گرفتند. همچنین، کارکنان بخش فناوری شروع به مشارکت داوطلبانه در فعالیت‌هایی مانند مربی‌گری، تدریس و آموزش کردند.

وقتی افراد به شکل‌دهی شغل خود می‌پردازند، شادتر می‌شوند و عملکرد مؤثرتری از خود نشان می‌دهند.

در آزمایشی که در شرکت گوگل انجام دادیم، من و همکارانم از کارکنان بخش فروش و امور اداری دعوت کردیم تا ۹۰ دقیقه را به انجام تمرین شکل‌دهی شغل (Job Crafting Exercise) اختصاص دهند. در این تمرین، آن‌ها راه‌هایی را مشخص کردند که از طریق آن‌ها می‌توانستند وظایف و تعاملات شغلی خود را معنادارتر کنند و سهم بیشتری در کمک به دیگران داشته باشند.

شش هفته بعد، مدیران و همکارانشان عملکرد آن‌ها را ارزیابی کردند و آن‌ها را شادتر و مؤثرتر دانستند. همچنین، افرادی که برای ایجاد تغییرات گسترده‌تر در شغل خود، مهارت‌های جدیدی آموخته بودند، دستاوردهای بیشتری در زمینه شادی و عملکرد نشان دادند؛ دستاوردهایی که دست‌کم شش ماه دوام داشتند.

مانند هر چیز دیگری در زندگی، معناداری نیز ممکن است از حد متعادل خود فراتر برود. همان‌طور که برایان لیتل، روان‌شناس، اشاره می‌کند، اگر دل‌مشغولی‌های جزئی خود را به وسواس‌هایی عظیم و فراگیر تبدیل کنیم، به بهای دشوارتر شدن مدیریت زندگی و کارمان، احساس معنای بیشتری به دست می‌آوریم. وقتی بار سنگینی از مسئولیت‌های جهان را بر دوش خود می‌گذاریم، در معرض خطر فرسودگی شغلی قرار می‌گیریم.

بااین‌حال، بیشتر افراد در محیط کار با مسئله‌ای درست در نقطه مقابل روبه‌رو هستند: نه معناداری بیش از حد، بلکه کمبود معنا. در چنین شرایطی، فرصت کمک به دیگران می‌تواند همان چیزی باشد که به کار ما ارزش و اهمیت می‌بخشد.

ویکتور فرانکل در کتاب انسان در جست‌وجوی معنا می‌نویسد:

«رنج، به‌محض آنکه معنایی بیابد، دیگر رنج نخواهد بود.»

او همچنین می‌نویسد:

«انسان بودن همواره به چیزی یا کسی فراتر از خودِ فرد اشاره دارد و معطوف به آن است؛ خواه معنایی که باید محقق شود، خواه انسانی دیگر که باید با او مواجه شد. هرچه فرد بیشتر خود را فراموش کند ــ از طریق وقف کردن خود به آرمانی که می‌خواهد در راه آن خدمت کند، یا به انسانی دیگر که می‌خواهد دوستش بدارد ــ به انسانی کامل‌تر تبدیل می‌شود.»

درباره نویسنده

آدام گرانت استاد دانشگاه وارتون و نویسنده کتاب بده و بستان (Give and Take) است؛ کتابی درباره قدرت پنهان کمک به دیگران که در فهرست پرفروش‌ترین کتاب‌های نیویورک‌تایمز و وال‌استریت ژورنال قرار گرفته است. او همچنین عضو هیئت مشورتی پژوهشی مرکز سازمان‌های مثبت‌گراست.