بسیاری از والدین دوست دارند فرزندشان مؤدب و حرف‌گوش‌کن باشد. اما کودکی که هرگز «نه» نمی‌گوید، در برابر فشار همسالان، سوءاستفاده و خواسته‌های ناسالم دیگران آسیب‌پذیرتر است. آموزش نه گفتن به کودک به معنای تربیت کودکی لجباز نیست. هدف این است که کودک یاد بگیرد به احساسات و حریم خودش احترام بگذارد و همزمان به دیگران هم احترام بگذارد.
گردآورنده: دنیا نهضت | روانشناس کودک و نوجوان
تعیین مرز برای کودکان یعنی چه؟
مرز شخصی، خطی نامرئی است که مشخص می‌کند چه رفتاری برای ما قابل‌قبول است و چه رفتاری نیست. مرزها سه نوع اصلی دارند:
- مرزهای بدنی: چه کسی و چطور اجازه دارد به بدن کودک دست بزند.
- مرزهای عاطفی: حق داشتن احساسات متفاوت و بیان آن‌ها.
- مرزهای مربوط به وسایل: حق تصمیم‌گیری درباره اسباب‌بازی‌ها و وسایل شخصی.
چرا مهارت نه گفتن برای کودک ضروری است؟
۱. محافظت در برابر آزار
آموزش مهارت نه گفتن به کودکان و همچنین برنامه های آموزشی ایمنی بدن، اطلاعات بچه ها را درباره رفتارهای محافظتی به طور چشمگیری افزایش می دهد و از طرفی احتمال اینکه کودک موقعیت های ناامنی را که با آن روبرو می شود را به بزرگسال مورد اعتمادش اطلاع دهد بیشتر می کند.
۲. مقاومت در برابر فشار همسالان
کودکانی که مهارت جرأت‌ورزی آموخته اند، در نوجوانی بهتر می‌توانند در برابر رفتارهای پرخطری مانند مصرف سیگار مقاومت کنند. به همین دلیل آموزش مهارت امتناع، بخش ثابت برنامه‌های «مهارت‌های زندگی» سازمان جهانی بهداشت است.
۳. رشد اعتمادبه‌نفس و هویت
مرحله «نه» گفتن در دو تا سه سالگی، بخشی طبیعی از شکل‌گیری استقلال است. کودکی که در این مرحله سرکوب شود، ممکن است دچار احساس شرم و تردید شود.
راهکارهایی برای آموزش نه گفتن به کودک
۱. مالکیت بدن را از سنین پایین آموزش دهید
نام علمی و درست اعضای بدن را به کودک یاد بدهید. پژوهش‌ها نشان می‌دهد کودکانی که واژگان دقیق بدنی دارند، راحت‌تر می‌توانند درباره تجربه‌های ناخوشایند صحبت کنند. به او بگویید: «بدن تو مال خودت است.»
۲. کودک را به بوسیدن و بغل کردن مجبور نکنید
وقتی کودک را مجبور می‌کنید اقوام را ببوسد، ناخواسته به او یاد می‌دهید که خواسته بزرگسالان از احساس خودش مهم‌تر است. به‌جای آن، گزینه‌های دیگر پیشنهاد دهید: دست دادن، دست تکان دادن یا یک لبخند.
۳. به «نه» کودک در موقعیت‌های بی‌خطر احترام بگذارید
همه «نه»ها قابل‌قبول نیستند. کودک نمی‌تواند به مسواک زدن یا کمربند ایمنی نه بگوید. اما در موقعیت‌های بی‌خطر مانند انتخاب رنگ لباس یا ادامه دادن بازی قلقلک، احترام به نظر او پیامی مهم می‌دهد که صدای تو شنیده می‌شود.
۴. هیجان‌ها را نام‌گذاری کنید
کودکانی که والدینشان به آن‌ها در شناخت احساسات کمک می‌کنند، مهارت‌های اجتماعی و خودتنظیمی بهتری دارند. وقتی کودک احساس ناراحتی، ترس یا معذب بودن را بشناسد، سریع‌تر متوجه می‌شود مرزش نقض شده است.
۵. با بازی نقش ها را تمرین کنید
مهارت‌ها با تمرین تثبیت می‌شوند. موقعیت‌هایی را بازی کنید و جمله‌های کوتاه و محکم را تمرین کنید:
- «نه، دوست ندارم.»
- «دست نزن.»
- «این مال من است، الان نمی‌خواهم بدهم.»
به کودک یاد بدهید با صدای رسا، نگاه مستقیم و حالت بدنی محکم صحبت کند.
۶. قانون «راز بد» را آموزش دهید
به کودک توضیح دهید که «غافلگیری» (مثل هدیه تولد) خوب است، اما هیچ بزرگسالی نباید از او بخواهد رازی را از پدر و مادرش پنهان کند. این یکی از مؤثرترین پیام‌های پیشگیری از آزار است.
۷. خودتان الگوی مرزگذاری باشید
کودکان بیشتر از آنچه می‌شنوند، از آنچه می‌بینند یاد می‌گیرند. فرزندپروری مقتدرانه (ترکیب محبت و قاطعیت) اعتمادبه‌نفس و خودتنظیمی بیشتری در کودکان ایجاد خواهد کرد. مرزهای خودتان را آرام، محترمانه و بدون خشم بیان کنید.
آموزش نه گفتن متناسب با سن کودک
| سن | تمرکز آموزش |
|---|---|
| ۲ تا ۴ سال | نام‌گذاری اعضای بدن، احترام به «نه» در بازی |
| ۵ تا ۷ سال | لمس امن و ناامن، راز خوب و بد، بازی نقش |
| ۸ تا ۱۲ سال | مقاومت در برابر فشار همسالان، امنیت در فضای مجازی |
| نوجوانی | مرزهای عاطفی در دوستی‌ها، رضایت و احترام متقابل |
در نظر داشته باشید اگر کودک شما در موارد زیر مشکل دارد، مشاوره با روانشناس کودک می‌تواند کمک‌کننده باشد
- ناتوانی شدید در نه گفتن و تسلیم دائمی در برابر دیگران
- اضطراب زیاد هنگام مخالفت کردن
- لجبازی و «نه» گفتن افراطی که زندگی روزمره را مختل کرده
- تغییر ناگهانی رفتار که احتمال تجربه ناخوشایند را مطرح می‌کند