سنین ۱ تا ۳ سالگی یکی از مهمترین دورههای رشد شناختی کودک است. در این مرحله، کودک فقط در حال بزرگتر شدن نیست؛ بلکه در حال یاد گرفتن فکر کردن، حل مسئله، فهمیدن دنیا و معنا دادن به تجربهها است. روانشناسی رشد این دوره را زمانی میداند که مغز کودک با سرعت بالا ارتباطات عصبی میسازد و پایههای یادگیری آینده شکل میگیرد.
گردآوری و تدوین : دنیا نهضت – روانشناس کودک و نوجوان
شناخت بهتر این مرحله به والدین کمک میکند تا انتظارات واقعبینانهتری داشته باشند و محیط مناسبی برای رشد ذهنی کودک فراهم کنند.
رشد شناختی کودک یعنی چه؟
رشد شناختی به مجموعه تواناییهای ذهنی کودک گفته میشود که شامل موارد زیر است
- تفکر و حل مسئله
- توجه و حافظه
- درک رابطه علت و معلول
- تقلید و یادگیری از تجربه
- شکلگیری تفکر نمادین (مانند بازیهای وانمودی)
بر اساس نظریه ژان پیاژه، کودک در این سن در حال گذار از مرحله حسی–حرکتی به مرحله پیشعملیاتی است؛ یعنی یاد میگیرد علاوه بر بدن، از ذهن، حافظه و تصویرسازی برای فهم جهان استفاده کند.
مهمترین نشانههای رشد شناختی کودک در ۱ تا ۳ سالگی
۱. درک رابطه علت و معلول
کودک بهتدریج متوجه میشود که رفتارهایش پیامد دارند؛ مثلاً
- اگر دکمه را فشار دهد، صدا درمیآید
- اگر لیوان را بیندازد، آب میریزد
توجه داشته باشید وقتی کودک در این سن چند بار عمداً چیزی را میاندازد، لجبازی نمیکند؛ بلکه در حال آزمایش مفهوم «علت و معلول» است.
۲. حل مسئله از طریق آزمون و خطا
کودک تلاش میکند راهی برای رسیدن به هدف پیدا کند مثلا برای رسیدن به اسباب بازی هایش صندلی را جابجا می کند و یا روش های مختلفی را برای باز کردن در یا جعبه امتحان می کند. دخالت زودهنگام والدین، فرصت رشد شناختی کودک را کاهش میدهد.
۳. رشد حافظه و پیشبینی
در این سن کودک افراد و مکانهای آشنا را به خاطر میسپارد، به روتینهای روزانه واکنش نشان میدهد ، داستانها و بازیهای تکراری را دوست دارد. برای مثال اگر کودک هر شب قبل خواب انتظار شنیدن داستان دارد، نشاندهنده رشد حافظه و توانایی پیشبینی ذهنی است.
۴. تقلید هدفمند
کودک رفتار بزرگسالان را تقلید میکند، مثل:
- صحبت کردن با تلفن اسباببازی
- غذا دادن به عروسک
- تقلید کارهای روزمره والدین
این تقلیدها پایهی یادگیری اجتماعی و رشد شناختی هستند.
۵. بازیهای وانمودی (تفکر نمادین)
بین ۲ تا ۳ سالگی، بازیها پیچیدهتر میشوند. بازی وانمودی یکی از مهمترین نشانههای رشد شناختی سالم است. برای مثال
- وانمود میکند یک شی چیز دیگری است
- نقش بازی میکند (مامان، بابا، دکتر)
نقش والدین در تقویت رشد شناختی کودک
بازی آزاد و بدون ساختار
بهترین ابزار رشد شناختی، بازی آزاد است؛ نه آموزش رسمی یا برنامهریزیشده.
صحبت کردن با کودک
حتی اگر کودک هنوز خوب حرف نمیزند
- نام اشیا را بگویید
- درباره کارهای روزمره صحبت کنید
- سؤالهای ساده بپرسید
کتابخوانی تعاملی
دیدن تصاویر، شنیدن صدا و اشاره کردن باعث تقویت حافظه، افزایش توجه و گسترش دایره واژگان کودک میشود.
اشتباهات رایج والدین در رشد شناختی
- آموزش زودهنگام مفاهیم انتزاعی (اعداد و حروف)
- تصحیح بیش از حد کودک
- محدود کردن بازی آزاد
- مقایسه رشد شناختی کودک با دیگران
- استفاده بیش از حد از صفحهنمایشها
رشد شناختی کودک در این سن از تجربه، تعامل و بازی شکل میگیرد، نه آموزش رسمی.
رشد شناختی کودک در سنین ۱ تا ۳ سالگی، پایهی یادگیری، تفکر، حل مسئله و خلاقیت آینده است. کودکی که فرصت تجربه، بازی، تقلید و کشف محیط را دارد، مغزی فعالتر و انعطافپذیرتر خواهد داشت. نقش والدین در این مسیر، فراهم کردن محیطی امن، غنی و بدون فشار است؛ نه عجله برای آموزش، بلکه همراهی آگاهانه با رشد طبیعی کودک.