زندگی در ایران امروز با چالشهای اجتماعی متعدد همراه است. از فشارهای اقتصادی و تورم تا رسانههای پرتنش، اخبار نگرانکننده و نگرانیهای روزمره برای آینده. این محیطهای پر استرس میتوانند نهتنها روی بزرگسالان، بلکه روی سلامت روان و رشد کودکان نیز اثرات عمیق بگذارند. در این شرایط رفتار و پاسخ آگاهانه والدین میتواند تاثیرات منفی فشارهای اجتماعی را تا حد قابلتوجهی کاهش دهد، بهویژه وقتی با فهم، حمایت و ثبات هیجانی همراه شود.
نویسندگان :Tetiana Pashko، Olesia Tovstukha، Liliia Chernovska، Inessa Serhieieva (2025)
خلاصه و ترجمه : دنیا نهضت – روانشناس کودک و نوجوان
چرا تنش اجتماعی «روی کودک» اثر میگذارد؟
مطالعات انجام شده بر تأثیر بحرانها (مثل جنگ، مشکلات اقتصادی و بیثباتی اجتماعی) بر خانواده نشان میدهند که زمانی که خانوادهها در معرض فشارهای مکرر قرار میگیرند، ساختارهای حمایتی ایمن تحت فشار قرار میگیرند. در چنین موقعیتهایی، کودکان میتوانند اضطراب، نگرانی و بیثباتی هیجانی بیشتری تجربه کنند، تمرکز و عملکرد تحصیلیشان کاهش یابد، به حمایت روانشناختی و رفتاری بیشتری نیاز پیدا کنند. این مسئله نه صرفاً ناشی از «احساسات فردی» بلکه پیامد بیثباتی در الگوهای ارتباطی خانواده است.
نه تنها در ایران بلکه در بحران های اجتماعی در نقاط دیگر جهان (مثل اوکراین) نیز فشار اجتماعی ساختار خانواده را تغییر میدهد، ارتباطات هیجانی را مختل میکند، و کودکان را نسبت به اضطراب و اختلالات روانی آسیبپذیرتر میسازد.
نقش والدین به عنوان «پناه ایمن» در طوفان اجتماعی
نقش والدین در کاهش اثرات فشارهای خارجی بر کودکان بسیار مهم است. یکی از مدلهای مورد استفاده در پژوهشهای خانواده، «مدل استرس خانوادگی + حمایت اجتماعی» است که نشان میدهد حمایت اجتماعی (مثل ارتباط با خانواده و دوستان) میتواند فشار روانی والدین را کاهش دهد، کاهش استرس والد باعث میشود رفتارهای حمایتی با کیفیت بیشتری نسبت به کودکان ارائه شود و این وضعیت به کودکان کمک میکند بهتر با فشارهای اجتماعی کنار بیایند و مسیر رشد سالمتری داشته باشند. در عمل یعنی وقتی والدین بتوانند بهجای انتقال اضطراب خود به کودک، محیطی امن، قابلپیشبینی و حمایتی فراهم کنند، قدرت روانی کودک برای مقابله با چالشها افزایش مییابد.
راهکارهایی برای والدین در اوضاع پرتنش این روزهای ایران
۱. گفتوگوی آرام و با فهم هیجانی
کودکان معمولاً حرف شما را از رفتار شما میفهمند، نه فقط از کلمات. در شرایط پرتنش، والدین باید سعی کنند
- به هیجانات کودکان توجه کنند
- احساسات آنها را اعتبار بخشند (مثلاً: «میفهمم این خبر تو را ناراحت کرده»)
- بدون قضاوت و با آرامش پاسخ دهند
این سبک ارتباطی به کودک کمک میکند احساس امنیت و حمایت کند.
۲. حفظ ثبات روتینهای روزمره
در شرایط بیثباتی اجتماعی، روالهای روزانه مثل خواب، غذا، فعالیتهای مدرسه و بازی میتوانند به کودک حس کنترل بدهند. ثبات در روتینها به کودک کمک میکند بداند حتی اگر دنیا بهنظر آشفته باشد، خانه یک فضای امن است.
۳. تقویت حمایت اجتماعی والدین
خانوادههایی که شبکههای حمایتی قوی دارند (مثل پدربزرگ/مادربزرگ، دوستان نزدیک، گروههای همسن والدین) بهتر استرس را مدیریت میکنند. این شبکه میتواند در مراقبت از کودک کمک کند، بار روانی والدین را کاهش دهد و موجب شود والد آرامتر و در دسترستر برای فرزند باشد.
۴. مدیریت استرس والدین
کودکان احساسات بزرگسالان را سریع میفهمند و اضطراب والد را به خود منتقل میکنند. بنابراین به کارگیری روشهای تنظیم هیجان (تنفس عمیق، پیادهروی، گفتوگوی حمایتی)، درخواست کمک از متخصصان، زمانهایی برای استراحت و بازسازی روانی برای والدین همگی میتوانند به بهبود کیفیت حمایت از کودک کمک کنند.
شرایط پرتنش اجتماعی در ایران میتواند اثرات چشمگیری بر سلامت روان کودکان داشته باشد، اما رفتار، پاسخ و حمایت والدین میتواند نقش «پدافند روانی» را برای فرزندان ایفا کند. ایجاد محیط آرام، گفتوگوهای حمایتکننده، ثبات روتین، و بهرهگیری از حمایت اجتماعی میتواند به کودکان کمک کند حتی در بحرانهای اجتماعی امنیت هیجانی و رشد سالم خود را حفظ کنند.