یکی از جملههایی که زیاد از والدین میشنوم این است: «هر کاری میکنم تا وقتی عصبانی میشه، نمیتونم آرومش کنم!» واقعیت این است که کودکان خشم را از ما یاد میگیرند، نه از حرفهایمان. اگر والدین به جای آموزش و همراهی، از شیوههای اشتباه استفاده کنند، کودک نهتنها خشمش را کنترل نمیکند، بلکه یاد میگیرد آن را پنهان یا تخلیهی ناسالم کند. در ادامه به پنج اشتباه رایج والدین در این مسیر میپردازم و برای هرکدام، راهکاری جایگزین ارائه خواهم کرد.
تدوین و گردآروی : دنیا نهضت – روانشناس کودک و نوجوان
اشتباه اول: سرزنش کودک برای احساس خشم
خیلی از والدین فکر میکنند خشم کودک نشانهی بیادبی یا ضعف تربیت است. در نتیجه با جملاتی مثل: «بچهی خوب که عصبانی نمیشه!» یا «این چه رفتار زشتیه!» به او احساس شرم میدهند اما خشم، یک احساس طبیعی است؛ درست مثل غم یا شادی. کودک فقط هنوز مهارت ابراز درست آن را یاد نگرفته است.
راهکار:
به جای سرزنش، احساس او را نام ببرید و تایید کنید: «میفهمم از اینکه اسباببازیت شکست ناراحت شدی.»
وقتی احساسش پذیرفته شود، راحتتر یاد میگیرد رفتارش را کنترل کند.
اشتباه دوم: بیتوجهی یا نادیده گرفتن احساس خشم
برخی والدین از ترس لوس شدن کودک، احساساتش را نادیده میگیرند: «زیادی حساس شدی!» یا «گریه نداره که!» این جملات باعث میشوند کودک یاد بگیرد احساساتش بیاهمیتاند و در نتیجه، خشمش را در خود نگه دارد تا بعدها در قالب پرخاشگری یا اضطراب بروز دهد.
راهکار:
گوش دادن فعال و همدلانه. حتی اگر با رفتار او موافق نیستید، احساسش را ببینید: «میدونم ناراحتی چون نوبت بازی تموم شده، اما باید صبر کنیم.»
اشتباه سوم: فریاد زدن برای آرام کردن
بعضی والدین وقتی کودک فریاد میزند، خودشان هم فریاد میزنند تا کنترل را به دست بگیرند. اما در ذهن کودک این پیام ثبت میشود که: «فریاد یعنی قدرت!» در نتیجه، یاد میگیرد برای شنیدهشدن باید داد بزند.
راهکار:
وقتی او عصبانی است، شما آرامتر شوید. صدای آرام و بدن ریلکس، به کودک احساس امنیت میدهد. اگر لازم شد، چند لحظه سکوت کنید تا فضای تنش کاهش یابد.
اشتباه چهارم: تنبیه به جای آموزش
گاهی والدین برای «درس دادن» از تنبیه استفاده میکنند، مثلاً او را به اتاق میفرستند تا «فکر کند». اما کودک معمولاً در این حالت چیزی یاد نمیگیرد جز اینکه احساسش خطرناک است.
راهکار:
به جای تنبیه، آموزش بدهید. بعد از آرام شدن، با او گفتوگو کنید: «وقتی عصبانی میشی، میتونی نفس عمیق بکشی یا از اتاق بیرون بری. با هم تمرین کنیم؟» هدف، یاد دادن مهارت تنظیم هیجان است، نه ترساندن کودک از احساسش.
اشتباه پنجم: توقع کنترل فوری از کودک
خیلی از والدین انتظار دارند کودک مثل یک بزرگسال رفتار کند؛ مثلاً وقتی میگویند «آروم باش»، او فوراً آرام شود.
اما مغز کودکان هنوز در حال رشد است، و ناحیهای که مسئول کنترل هیجان است (قشر پیشپیشانی)، تا اواخر نوجوانی تکامل پیدا نمیکند.
راهکار:
به جای عجله برای اصلاح رفتار، فرآیند یادگیری را ببینید. هر بار که بعد از عصبانیت سریعتر آرام میشود، او را تحسین کنید. «دیدی امروز زودتر آروم شدی؟ خیلی پیشرفت کردی!»
کودکان کنترل خشم را نه با تذکر و تهدید، بلکه با الگو گرفتن از والدین آرام و آگاه یاد میگیرند. اگر میخواهید فرزندتان در آینده فردی با ثبات هیجانی باشد، از او انتظار نداشته باشید احساسی را کنترل کند که خودِ شما در مواجهه با آن از کوره درمیروید. پس دفعه بعد که کودک عصبانی شد، به جای فریاد یا قضاوت، نفس بکشید، گوش کنید و آموزش دهید ، چون هر بار خشم او فرصتی است برای یاد دادن بلوغ عاطفی.