سنین ۱ تا ۳ سالگی یکی از مهمترین و حساسترین دورههای رشد هیجانی کودک است. در این مرحله، کودک برای اولین بار هیجاناتی مانند خشم، ترس، شادی، ناامیدی و علاقه را به شکل واضح تجربه میکند، اما هنوز توانایی مدیریت و تنظیم آنها را ندارد. روانشناسی رشد این دوره را زمان شکلگیری پایههای خودتنظیمی هیجانی، اعتمادبهنفس و امنیت روانی میداند.
تدوین و گردآوری : دنیا نهضت – روانشناس کودک و نوجوان
درک درست این مرحله به والدین کمک میکند واکنشهای کودک را بهتر بفهمند و پاسخهای حمایتیتری بدهند.
رشد هیجانی کودک یعنی چه؟
رشد هیجانی به توانایی کودک در شناخت احساسات خود، بیان هیجانها به شکل سالم، آرام شدن پس از ناراحتی و ایجاد احساس امنیت در رابطه با دیگران اشاره دارد
در سنین نوپایی، کودک بهتنهایی قادر به تنظیم هیجانات خود نیست و به تنظیم هیجانی بیرونی توسط والدین نیاز دارد. این تنظیم بیرونی، پایهی خودتنظیمی در سالهای بعد را میسازد.
ویژگیهای مهم رشد هیجانی کودک در ۱ تا ۳ سالگی
۱. هیجانات شدید و ناپایدار
کودکان نوپا احساسات را با شدت بالا تجربه میکنند، اما هنوز نمیدانند چگونه آنها را کنترل کنند. برای مثال در این سن کودکی که ناگهان گریه میکند یا قشقرق به پا میکند، لجباز نیست؛ بلکه سیستم عصبی او هنوز بالغ نشده است.
۲. شکلگیری خودمختاری
بر اساس نظریه اریکسون، کودک در این سن در مرحلهی خودمختاری در برابر شرم و تردید قرار دارد. تمایل کودک به گفتن «خودم انجام میدم» نشانهی رشد سالم هیجانی است. مخالفت کودک، نشانه بیادبی نیست؛ بلکه تلاش طبیعی برای استقلال است.
۳. اضطراب جدایی
بین ۱۲ تا ۲۴ ماهگی بروز اضطراب جدایی طبیعی است و شامل گریه هنگام جدا شدن از والد و چسبندگی به مراقب اصلی می باشد. این رفتارها نشانهی دلبستگی ایمن هستند، نه ضعف یا وابستگی ناسالم.
۴. ناتوانی در بیان هیجان با کلمات
کودک هنوز واژگان کافی برای توصیف احساسات ندارد، بنابراین هیجانها را با رفتار نشان میدهد. در این سن ، زدن، پرت کردن اشیا یا جیغ زدن اغلب پیام هیجانی دارند، نه نیت بد.
نقش والدین در رشد هیجانی سالم کودک
تنظیم هیجان از بیرون
والد با آرامش، صدای ملایم و حضور فیزیکی به کودک کمک میکند آرام شود. اول آرامش، بعد آموزش.
نامگذاری احساسات
وقتی والد میگوید: «میدونم عصبانی شدی چون اسباببازی رو گرفتم» کودک کمکم یاد میگیرد احساساتش را بشناسد و بیان کند.
ایجاد محیط امن و قابل پیشبینی
روتینهای روزانه و واکنشهای قابل پیشبینی والد، احساس امنیت هیجانی کودک را افزایش میدهند.
اشتباهات رایج والدین در رشد هیجانی کودک
- انتظار کنترل هیجان از کودک
- تنبیه یا نادیده گرفتن احساسات
- گفتن جملاتی مثل «گریه نکن» یا «چیزی نیست»
- مقایسه کودک با دیگران
- واکنشهای شدید والد به قشقرق کودک
این واکنشها میتوانند رشد خودتنظیمی هیجانی را تضعیف کنند.
چگونه به قشقرقهای کودک پاسخ دهیم؟
- حفظ آرامش والد
- حفظ ایمنی کودک
- همدلی بدون تسلیم کامل
- آموزش بعد از آرام شدن
مثلا بگویید : «میدونم ناراحتی چون نمیتونی الان بیرون بری. من کنارت هستم.»
چه زمانی رشد هیجانی کودک نیاز به بررسی تخصصی دارد؟
- قشقرقهای بسیار شدید و طولانی دارد
- به خود یا دیگران آسیب میزند
- بعد از ۳ سالگی همچنان تنظیم هیجان بسیار ضعیفی دارد
بهتر است توسط روانشناس کودک ارزیابی شود.
رشد هیجانی کودک در سنین ۱ تا ۳ سالگی، پایهی سلامت روان، روابط اجتماعی و مدیریت استرس در آینده است. کودک برای رشد هیجانی سالم، بیش از هر چیز به والدی آرام، پاسخدهنده و همدل نیاز دارد. این دوره زمان آموزش کنترل هیجان نیست؛ بلکه زمان تجربه، همراهی و تنظیم شدن در رابطه است. آنچه امروز با همدلی کاشته میشود، فردا به خودتنظیمی تبدیل خواهد شد.